Smog w Krakowie, zbyt mało lekarzy w małych gminach, jedzenie wyrzucane przez sklepy i restauracje: te problemy mieszkańcy znają z codziennego życia. Coraz częściej to oni, a nie urzędy, szukają rozwiązań. Sięgają po proste narzędzia, czyli czujnik, aplikację i mapę w telefonie. W mniejszych miejscowościach wystarcza do tego kilka zaangażowanych osób i wsparcie sołtysa albo dyrektorki szkoły.
Czym właściwie są innowacje społeczne?
To nowy sposób radzenia sobie z kłopotem, który dotyka konkretną grupę ludzi: samotnością seniorów, brakiem transportu na wsi albo zanieczyszczonym powietrzem. Technologia nie jest tu celem. Pozwala szybciej zebrać informacje, połączyć ludzi albo obniżyć koszty działania.
W Polsce takie inicjatywy zaczynają się zwykle od małej grupy: rady osiedla, koła gospodyń wiejskich, uczniowskiego projektu czy lokalnej fundacji. Dopiero gdy pomysł się sprawdzi, przejmuje go samorząd albo rozwija firma.
Przykłady z polskich miast i wsi
Kilka rozwiązań przyjęło się w Polsce na tyle szeroko, że trudno już mówić o eksperymencie. Każde odpowiada na inny problem i korzysta z innego narzędzia, ale wszystkie zaczęły się od mieszkańców.
| Rozwiązanie | Co jest potrzebne na start | Kto się tym opiekuje |
| Czujnik jakości powietrza | urządzenie mierzące pyły PM2,5 i PM10, prąd i Wi-Fi | właściciel budynku: szkoła, wspólnota albo mieszkaniec |
| Budżet obywatelski online | platforma do zgłaszania projektów i głosowania | urząd miasta lub gminy |
| Jadłodzielnia | lodówka i szafka w ogólnodostępnym miejscu | wolontariusze, którzy sprzątają i sprawdzają produkty |
| Pomoc sąsiedzka | grupa w komunikatorze | koordynator z osiedla lub parafii |
Żadne z nich nie wymaga na początku specjalistycznej wiedzy ani dużych pieniędzy.
Czujniki jakości powietrza
Kraków przez lata należał do najbardziej zanieczyszczonych miast w Europie, a oficjalne pomiary pochodziły z kilku stacji. Mieszkańcy zaczęli więc montować na balkonach i szkołach tanie czujniki pyłów, które na bieżąco pokazują stan powietrza na mapie. Dziś takie urządzenia działają w setkach miejscowości.
Rodzice sprawdzają w telefonie, czy dziecko może iść na spacer, a aktywiści mają twarde dane do rozmów z władzami o wymianie pieców. Dane z wielu punktów pokazują też różnice między dzielnicami, których pojedyncza stacja nie wychwyci. Szkoły wykorzystują je na lekcjach przyrody i wywieszają kolorowe flagi informujące o jakości powietrza.
Budżety obywatelskie online
W miastach na prawach powiatu budżet obywatelski jest obowiązkowy. Głosowanie przez internet sprawiło, że biorą w nim udział także osoby, które nigdy nie przyszłyby do urzędu. Polacy zgłaszają projekty, oglądają je na mapie i oddają głos w kilka minut.
Powstają dzięki temu ławki, ścieżki rowerowe, siłownie plenerowe i zielone podwórka. Formularz często podpowiada, ile kosztuje plac zabaw czy nasadzenie drzew, więc łatwiej przygotować realny wniosek.
Dzielenie się jedzeniem i pomoc sąsiedzka
Jadłodzielnie, czyli lodówki społeczne, stoją w wielu miastach. Zasada jest prosta: każdy może zostawić jedzenie, którego nie zdąży zjeść, i każdy może je zabrać. Wolontariusze informują w mediach społecznościowych i na grupach osiedlowych, gdzie pojawiły się świeże produkty.
Restauracje i piekarnie przekazują w ten sposób niesprzedane porcje pod koniec dnia. Podobnie działa pomoc dla seniorów: ktoś zgłasza potrzebę zrobienia zakupów, a sąsiad z tej samej ulicy bierze zadanie na siebie.
Edukacja cyfrowa w bibliotekach i domach kultury
Technologia pomaga wtedy, gdy ludzie umieją z niej korzystać. Dlatego biblioteki, domy kultury i uniwersytety trzeciego wieku prowadzą bezpłatne warsztaty z obsługi telefonu i internetu. Przychodzą na nie zarówno seniorzy, jak i nastolatki.
Osobny blok dotyczy czytania regulaminów. Na zajęciach omawia się prawdziwe oferty, od programu lojalnościowego sklepu po bonus bez wpłaty ze strony https://icecasino.com/pl/nodeposit-bonus, i tłumaczy pojęcia w rodzaju wymaganego obrotu czy terminu ważności. Kto rozumie warunki promocji, korzysta z niej świadomie. Ta sama umiejętność przydaje się przy umowie z operatorem, abonamencie i zakupach na raty.
Zajęcia prowadzą bibliotekarze, wolontariusze i studenci, a grupy są małe, żeby każdy mógł ćwiczyć na własnym telefonie. Program jest praktyczny i dopasowany do pytań, z którymi przychodzą ludzie. Uczestnicy uczą się rozpoznawać fałszywe SMS-y o dopłacie do przesyłki, bezpiecznie logować się do banku i Profilu Zaufanego oraz zgłaszać podejrzane wiadomości do CERT Polska.
Wyzwania, o których rzadko się mówi
Aplikacja, która w stolicy działa świetnie, w gminie liczącej trzy tysiące mieszkańców bywa zbędna. Narzędzie powinno pasować do skali miejscowości i nawyków ludzi, którzy mają z niego korzystać.
Częsty kłopot to także krótkie życie projektów: grant trwa rok lub dwa, a potem strona przestaje działać, bo nikt nie płaci za serwer. Przed wydaniem pieniędzy samorząd lub stowarzyszenie powinny ustalić kilka rzeczy:
- dostęp mieszkańców do smartfona i stałego internetu;
- osoba odpowiedzialna za aktualizacje po zakończeniu grantu;
- zakres zbieranych danych osobowych i zgodność z RODO;
- wersja bez internetu: telefon, punkt w bibliotece albo dyżur wolontariusza;
- sposób zmierzenia, czy projekt rzeczywiście coś zmienił.
Łatwo też pominąć seniorów, mieszkańców terenów ze słabym zasięgiem i osoby z niepełnosprawnościami, dlatego dobre projekty łączą aplikację z kontaktem twarzą w twarz. Najtrwalsze w polskich gminach okazują się inicjatywy, w które od początku zaangażowani są mieszkańcy i które mają proste finansowanie, na przykład wsparcie z budżetu gminy lub składki członkowskie.
Kto planuje podobny projekt w swojej okolicy, powinien zacząć od rozmowy z sąsiadami, a narzędzie wybrać dopiero potem.